สมัยรัตนโกสินทร์ ถึง สมัยประชาธิปไตย

สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

พ.ศ. 2325 – 2394 · ตรงกับรัชกาลที่ 1 ถึงรัชกาลที่ 3

ช่วงฟื้นฟูและวางรากฐานบ้านเมืองในทุกด้าน ทั้งการปกครอง เศรษฐกิจ และศิลปวัฒนธรรม โดยยึดรูปแบบจากสมัยอยุธยาตอนปลายเป็นหลัก

ร.1

รัชกาลที่ 1 (พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช)

วางรากฐานกรุงรัตนโกสินทร์

▸

การเมืองการปกครอง

จัดระเบียบการปกครองแบบสมัยอยุธยาตอนปลาย แบ่งเป็นส่วนกลาง 6 กรม (จตุสดมภ์ + กรมพระกลาโหม + กรมมหาดไทย) และหัวเมือง (ชั้นใน ชั้นนอก ประเทศราช)
รวบรวมและตรวจชำระกฎหมาย เขียนเป็นฉบับหลวง 3 ฉบับ ประทับตราราชสีห์ คชสีห์ บัวแก้ว เรียกว่า กฎหมายตราสามดวง ถือเป็นกฎหมายฉบับแรกแห่งกรุงรัตนโกสินทร์

เศรษฐกิจ

เศรษฐกิจแบบยังชีพ ผลิตเพื่อบริโภคในครัวเรือนและแลกเปลี่ยนในชุมชน การค้าต่างประเทศผูกขาดผ่านพระคลังสินค้า

สังคมและวัฒนธรรม

โปรดเกล้าฯ ให้มีการสังคายนาพระไตรปิฎก
สังคมยังคงใช้ระบบศักดินา แบ่งชนชั้น: พระมหากษัตริย์ พระราชวงศ์ ขุนนาง ไพร่ ทาส (พระสงฆ์ไม่จัดอยู่ในชนชั้นใด และไม่ถูกเกณฑ์แรงงาน)

ร.2

รัชกาลที่ 2 (พระพุทธเลิศหล้านภาลัย)

ยุคทองแห่งวรรณคดี

▸

สังคมและวัฒนธรรม

มีพระราชนิพนธ์วรรณกรรมสำคัญ เช่น บทละครเรื่องอิเหนา เสภาขุนช้างขุนแผน (บางตอน)
ทรงอุปถัมภ์กวีหลายท่าน ที่มีชื่อเสียงคือ สุนทรภู่ ผลงานสำคัญ เช่น พระอภัยมณี นิราศภูเขาทอง สุภาษิตสอนหญิง

ร.3

รัชกาลที่ 3 (พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว)

การค้ารุ่งเรือง ฟื้นฟูพระพุทธศาสนา

▸

เศรษฐกิจ

การค้าเจริญรุ่งเรืองมากที่สุดในบรรดา 3 รัชกาลแรก โดยเฉพาะการค้าในระบบบรรณาการกับจีน

สังคมและวัฒนธรรม

โปรดเกล้าฯ ให้สร้างและบูรณปฏิสังขรณ์วัดจำนวนมาก เช่น วัดโพธิ์ (วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม) วัดเทพธิดาราม วัดยานนาวา
ให้จารึกความรู้ต่าง ๆ ลงบนแผ่นศิลาประดับไว้ที่วัดโพธิ์ เรียกว่า จารึกวัดโพธิ์ จนได้รับการกล่าวขานว่าเป็น "มหาวิทยาลัยแห่งแรกของเมืองไทย"

สมัยปรับปรุงและปฏิรูปประเทศ

พ.ศ. 2394 – 2475 · ตรงกับรัชกาลที่ 4 ถึงรัชกาลที่ 7

ช่วงที่ไทยเผชิญแรงกดดันจากจักรวรรดินิยมตะวันตก จึงต้องปรับปรุงประเทศให้ทันสมัย จนนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงการปกครองใน พ.ศ. 2475

ร.4

รัชกาลที่ 4 (พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว)

เปิดประเทศรับตะวันตก

▸

การเมืองการปกครอง

เผชิญการคุกคามจากจักรวรรดินิยมตะวันตก จึงเปลี่ยนแปลงธรรมเนียมที่ล้าสมัย เช่น ให้ขุนนางสวมเสื้อเข้าเฝ้า
ออกกฎหมายห้ามบิดามารดาหรือสามีขายบุตร-ภรรยาเป็นทาสโดยเจ้าตัวไม่สมัครใจ

เศรษฐกิจ

ทำสนธิสัญญาเบาว์ริงกับอังกฤษ พ.ศ. 2398 เปลี่ยนระบบการค้าจากผูกขาดเป็นการค้าเสรี
ข้าวกลายเป็นสินค้าส่งออกสำคัญ มีการขยายพื้นที่ปลูกข้าวและขุดคลองเพิ่มขึ้น เช่น คลองภาษีเจริญ คลองเปรมประชากร

สังคมและวัฒนธรรม

ราษฎรเข้าเฝ้ารับเสด็จได้ ถวายฎีการ้องทุกข์ได้ เปิดโอกาสให้ฟ้องเจ้านายที่ข่มเหงรังแกราษฎร และเลือกนับถือศาสนาได้

ร.5

รัชกาลที่ 5 (พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว)

ปฏิรูปประเทศครั้งใหญ่

▸

การเมืองการปกครอง

ปฏิรูปการปกครองครั้งใหญ่ ตั้งสภาที่ปรึกษา 2 สภา (สภาที่ปรึกษาราชการแผ่นดิน และสภาที่ปรึกษาในพระองค์)
ปฏิรูปทั้งส่วนกลาง ภูมิภาค และท้องถิ่น เพิ่มหน่วยงานจาก 6 กรม เป็น 12 กรม แล้วเปลี่ยนเป็น 12 กระทรวง อันเป็นรากฐานกระทรวงในปัจจุบัน
ส่วนภูมิภาคจัดเป็นมณฑลเทศาภิบาล รวมเมืองต่าง ๆ เข้าเป็นมณฑล แบ่งย่อยเป็นอำเภอ ตำบล หมู่บ้าน

เศรษฐกิจ

สินค้าส่งออกสำคัญ ได้แก่ ข้าว ดีบุก ไม้สัก ยางพารา ตั้งโรงกระสาปณ์สิทธิการ (โรงกษาปณ์แห่งแรกของไทย)
ปฏิรูปการเงินการคลัง ตั้งหอรัษฎากรพิพัฒน์ จัดทำงบประมาณแผ่นดิน ตั้งกรมพระคลังมหาสมบัติ (ปัจจุบันคือกระทรวงการคลัง)
ตั้งธนาคาร "บุคคลัภย์" ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็นธนาคารไทยพาณิชย์ นับเป็นธนาคารแห่งแรกของไทย

สังคมและวัฒนธรรม

เปลี่ยนขนบธรรมเนียมประเพณีหลายอย่าง รับวัฒนธรรมตะวันตกมาปรับใช้ เช่น การศึกษา การแต่งกาย ยกเลิกธรรมเนียมการหมอบคลาน
ก่อตั้งโรงเรียนวัดมหรรณพาราม โรงเรียนหลวงสำหรับราษฎรแห่งแรกของไทย
เลิกทาสและเลิกระบบไพร่เป็นขั้นตอน เริ่มจากประกาศพิกัดกระเษียรอายุลูกทาสลูกไทย (2417) จนถึงพระราชบัญญัติทาสรัตนโกสินทร์ศก 124 (พ.ศ. 2448) ที่ให้ลูกทาสทุกคนเป็นอิสระ

ร.6

รัชกาลที่ 6 (พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว)

ทดลองประชาธิปไตยที่ดุสิตธานี

▸

การเมืองการปกครอง

ตราข้อบังคับลักษณะปกครองหัวเมืองชั่วคราว เปลี่ยนชื่อเมืองเป็น "จังหวัด" และมณฑลเป็น "ภาค"
ก่อตั้งเมืองจำลอง "ดุสิตธานี" เพื่อทดลองการปกครองตามระบอบประชาธิปไตย

เศรษฐกิจ

มีพระราชดำริให้ประชาชนรู้จักการออม ก่อตั้งคลังออมสิน (ต่อมาคือธนาคารออมสิน)
ให้ยกเลิกการพนันบ่อนเบี้ยและหวย ก ข ที่ทำลายเศรษฐกิจของประเทศ

สังคมและวัฒนธรรม

เปลี่ยนขนบธรรมเนียม เช่น กำหนดคำนำหน้าชื่อ การใช้นามสกุล ส่งเสริมให้มีภรรยาคนเดียว ประกาศใช้ธงไตรรงค์เป็นธงชาติ
ตราพระราชบัญญัติโรงเรียนราษฎร์ และพระราชบัญญัติประถมศึกษา ให้เป็นการศึกษาภาคบังคับ
ยกฐานะโรงเรียนข้าราชการพลเรือนขึ้นเป็น จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มหาวิทยาลัยแห่งแรกของไทย

ร.7

รัชกาลที่ 7 (พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว)

จุดเปลี่ยนสู่ระบอบประชาธิปไตย

▸

เศรษฐกิจ

เผชิญภาวะเศรษฐกิจตกต่ำทั่วโลกหลังสงครามโลกครั้งที่ 1 แก้ปัญหาด้วยการยุบหน่วยงานที่ซ้ำซ้อน ปลดข้าราชการ ปรับปรุงการจัดเก็บภาษี และตัดทอนงบประมาณ
แก้ปัญหาได้ในช่วงแรก แต่เป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้หมู่ข้าราชการไม่พอใจ นำไปสู่การเปลี่ยนแปลงการปกครองในเวลาต่อมา

การเมืองการปกครอง

วันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 คณะราษฎรเปลี่ยนแปลงการปกครองมาเป็นระบอบประชาธิปไตย ซึ่งพระองค์ทรงยอมรับการเป็นพระมหากษัตริย์ภายใต้รัฐธรรมนูญ เพราะทรงเห็นแก่ความสงบเรียบร้อยของบ้านเมือง

สังคมและวัฒนธรรม

เร่งรัดประกาศพระราชบัญญัติประถมศึกษาในตำบลต่าง ๆ พระราชทานทุนเล่าเรียนหลวง
บูรณปฏิสังขรณ์พระอารามหลวงหลายแห่ง โปรดให้ชำระและจัดพิมพ์พระไตรปิฎกภาษาไทยฉบับสยามรัฐ แจกจ่ายไปยังมหาวิทยาลัยและหอสมุดทั้งในและต่างประเทศ

สมัยประชาธิปไตย

พ.ศ. 2475 – ปัจจุบัน

ช่วงเวลาที่มีการปกครองตามระบอบประชาธิปไตยจนถึงปัจจุบัน มีพัฒนาการทั้งด้านการเมืองการปกครองและเศรษฐกิจอย่างต่อเนื่อง

2475

การปกครองระบอบประชาธิปไตย

พ.ศ. 2475 – ปัจจุบัน

▸

การเมืองการปกครอง

พ.ศ. 2475 เปลี่ยนแปลงการปกครองเป็นระบอบประชาธิปไตย พระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข และมีรัฐธรรมนูญเป็นกฎหมายสูงสุดของประเทศ
อำนาจการปกครองแบ่งเป็น 3 ฝ่าย ได้แก่ ฝ่ายบริหาร ฝ่ายนิติบัญญัติ และฝ่ายตุลาการ ทำให้เกิดองค์กรทางการเมือง เช่น รัฐสภา รัฐบาล คณะรัฐมนตรี พรรคการเมือง
ประชาชนมีสิทธิออกเสียงเลือกตั้งและมีเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นทางการเมือง แต่ก็มีปัญหาการปฏิวัติรัฐประหารหลายครั้ง ทำให้สิทธิทางการเมืองถูกจำกัดเป็นบางช่วง และมีการเปลี่ยนแปลงรัฐธรรมนูญหลายฉบับ

เศรษฐกิจ

เศรษฐกิจไทยสมัยประชาธิปไตยแบ่งได้เป็น 2 ระยะ ระยะแรกคือ เศรษฐกิจแบบทุนนิยมโดยรัฐ ภายหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475
ช่วงแรกเศรษฐกิจไทยยังอยู่ภายใต้อิทธิพลของต่างชาติ โดยเฉพาะพ่อค้าชาวจีน รัฐบาลจึงดำเนินนโยบายเศรษฐกิจแบบทุนนิยม สนับสนุนนายทุนขนาดย่อมและไม่ขัดขวางการขยายตัวของนายทุนขนาดใหญ่ แต่กำหนดให้อยู่ภายใต้การควบคุมของรัฐ
ช่วงหลัง พ.ศ. 2504 ประเทศไทยเริ่มใช้แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ มุ่งพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานและอุตสาหกรรม ทำให้เศรษฐกิจขยายตัวต่อเนื่องจนถึงปัจจุบัน

ตารางสรุปภาพรวมเหตุการณ์สำคัญ

รวบรวมเหตุการณ์เด่นของแต่ละรัชกาล แยกตามหมวดหมู่ การเมืองการปกครอง เศรษฐกิจ และสังคมวัฒนธรรม เพื่อให้เห็นภาพรวมและเปรียบเทียบได้ง่ายในตารางเดียว

รัตนโกสินทร์ตอนต้น (ร.1–ร.3) ปรับปรุงและปฏิรูปประเทศ (ร.4–ร.7) ประชาธิปไตย (2475–ปัจจุบัน)

รัชกาล / ยุค	การเมืองการปกครอง	เศรษฐกิจ	สังคมและวัฒนธรรม
รัชกาลที่ 1 2325–2352	วางระบบปกครอง 6 กรม กฎหมายตราสามดวง	เศรษฐกิจยังชีพ ผูกขาดผ่านพระคลังสินค้า	สังคายนาพระไตรปิฎก ระบบศักดินา 5 ชนชั้น
รัชกาลที่ 2 2352–2367	สานต่อรูปแบบการปกครองเดิม	การค้าฟื้นตัวหลังศึกสงคราม	ยุคทองวรรณคดี: อิเหนา ขุนช้างขุนแผน อุปถัมภ์สุนทรภู่
รัชกาลที่ 3 2367–2394	ปกครองแบบเดิม เน้นเสถียรภาพ	การค้าจีนรุ่งเรืองที่สุดในยุคต้น	บูรณะวัดจำนวนมาก จารึกวัดโพธิ์ (มหาวิทยาลัยแห่งแรก)
รัชกาลที่ 4 2394–2411	ปรับธรรมเนียมรับตะวันตก เริ่มคุ้มครองสิทธิราษฎร	สนธิสัญญาเบาว์ริง เปิดการค้าเสรี ข้าวเป็นสินค้าส่งออกหลัก	เปิดโอกาสเข้าเฝ้า ร้องทุกข์ เลือกศาสนาได้
รัชกาลที่ 5 2411–2453	ตั้ง 12 กระทรวง / มณฑลเทศาภิบาล	ตั้งธนาคารแห่งแรก (ไทยพาณิชย์) ปฏิรูปการคลัง	เลิกทาส เลิกไพร่ ตั้งโรงเรียนหลวงแห่งแรก
รัชกาลที่ 6 2453–2468	ทดลองประชาธิปไตยที่ดุสิตธานี เปลี่ยนเมืองเป็น "จังหวัด"	ตั้งคลังออมสิน เลิกบ่อนการพนัน	ตั้งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ธงไตรรงค์ / นามสกุล
รัชกาลที่ 7 2468–2477	24 มิ.ย. 2475 เปลี่ยนแปลงการปกครอง	แก้เศรษฐกิจตกต่ำทั่วโลก ตัดงบประมาณ	ขยายการศึกษาภาคบังคับ พิมพ์พระไตรปิฎกฉบับสยามรัฐ
สมัยประชาธิปไตย 2475–ปัจจุบัน	อำนาจ 3 ฝ่าย: บริหาร นิติบัญญัติ ตุลาการ เลือกตั้ง / รัฐประหารหลายครั้ง	ทุนนิยมโดยรัฐ สู่แผนพัฒนาเศรษฐกิจฯ	สิทธิเสรีภาพขยายตัวต่อเนื่อง